Desinformatie in de Westerse media
Lezing door Jan J. Wijenberg (bestuurslid Stop de Bezetting)
25 maart 2007 gehouden voor de Stichting Groningen - Jabalya (Gaza)
Graag wil ik Uw aandacht vragen voor twee onderwerpen:
-een zorgelijke cascade van desinformatie in de Westerse wereld
-de media als instrument voor duurzame vrede
1. een cascade van desinformatie
Met U wil ik mij concentreren op de wijdverbreide zorgen over de kwaliteit en betrouwbaarheid van informatie. Er zijn redenen te over om ons zorgen te maken over het Nabije Oosten [omdat deze regio zo dicht bij Europa ligt, geef ik deze definitie de voorkeur boven 'het Midden-Oosten']. Een samenballing van elkaar versterkende groepen van desinformatie schept het verkeerde beeld van de vele conflicten in die regio. Helaas onderhouden verkeerde beelden conflicten en leiden tot onderdrukking en oorlog. Als je naar de andere kant van de medaille kijkt, dan staan valse voorstellingen van zaken in de weg van duurzame vrede in het Nabije Oosten.
De eerste fase van de waterval van desinformatie heet Hasbara [het Hebreeuwse woord voor 'uitleggen' of 'interpreteren'].1) Deze uitgebreide en geraffineerde propagandamachine streeft er naar de wereld te overtuigen dat Israël gelijk heeft. Dit 'kwetsbare land' - trots op het vierde militaire apparaat ter wereld met, in omvang, de tweede luchtmacht - is het zielige slachtoffer van Arabische en Iraanse agressie en wijdverbreid anti-semitisme. Als we ons beleid maar duidelijk uiteen zetten, zo luidt de redenering, dan zal daarop wereldwijd begrip volgen. Zoals altijd, investeert Israël grote sommen gelds, veel tijd en energie aan de opbouw van het eigen imago.
Het gaat niet alleen om informatie. Wereldwijde training is een van de vele instrumenten. Het Israëlische Ministerie van Buitenlandse Zaken beheert een toegesneden vier-weekse cursus, The Ambassador's Course2) genoemd. Onder de banier "Ben jij het ontbrekende stuk in Israël's Hasbara team?", helpt deze on-line cursus wereldwijd individuen en groepen om een positief beeld van Israël te bevorderen. Groepsleiders, opvoeders, studenten en activisten in de Diaspora - zo lees je op de banier - wordt de gelegenheid geboden om zowel een samenvattend overzicht van het conflict te verwerven, de middelen om de Palestijnse propaganda te begrijpen en media partijdigheid te onderkennen. Ook worden middelen geboden om het beleid van Israël te propageren.
We zullen later zien hoe dit in de praktijk werkt.
Overheidspropaganda - ruim en effectief gebruikt in Nazi-Duitsland - wordt tegenwoordig 'spin' genoemd. Elke regering ter wereld, alle bedrijven en de meerderheid van NGO's begrijpen het belang van een goed imago en van het 'juiste' begrip van de organisatie in de openbaarheid. Zij zijn allemaal betrokken bij 'spin'. Het staat echter wel vast, dat de meerderheid van het publiek niet uit idioten bestaat, verre van dat zelfs. 'Spin-dokters' begrijpen meestal dat imago en realiteit niet al te ver uit elkaar mogen drijven. Dat zou op de langere termijn contra-productief blijken te zijn.
De case Israël is geheel anders van aard. De 'spin-dokters' van dat land lijken te geloven dat er mee kan worden volstaan om eenvoudigweg hun versie van de werkelijkheid te vertellen. Het schijnt er niet toe te doen dat feiten on-the-ground en het internationale recht hun kijk tegenspreken. Hasbara, Israël's speciale versie van 'spin', heeft zich ontwikkeld tot een indrukwekkende en - verrassend succesvolle - leugenmachine. Een dergelijke uitspraak vereist natuurlijk onderbouwing.
Een perfecte onderbouwing daarvan vond plaats in Doha, Qatar, op 3 februari van dit jaar. Tim Sebastian, de gastheer van het BBC-programma Doha Debate ontving Shimon Peres. In de zogenaamde Westerse wereld wordt hij algemeen beschouwd als een wijze, oudere staatsman. Zoals U weet is Peres de politieke vader van het illegale Israëlische nucleaire arsenaal, verantwoordelijk voor de eerste van tenminste twee moordcampagnes op jonge, weerloze kinderen in Qana in Zuid Libanon. Hij instrueert zijn meelopers ook om aanklachten van anti-semitisme in te dienen tegen critici van Israël. [Dat is Gretta Duisenberg, de Voorzitter van mijn organisatie, Stop de Bezetting, al tweemaal overkomen.] Hij antwoordde op vragen van goed geinformeerde, beschaafde jonge Arabische vrouwen en mannen. Zij konden hun oren niet geloven. Sommigen wierpen hun handen uit pure wanhoop in de lucht en zagen maar af van het stellen van vervolg-vragen. Ik noem slechts drie van zijn uitspraken. Deze zijn onderdeel van de vele antwoorden waar feiten het slachtoffer werden gemaakt van 'imago'. Peres zei:
- voor ons is niets belangrijker dan vrede met de Palestijnen;
- Israël was geen voorstander van de aanval op Irak;
- we hebben de Muur gebouwd op plaatsen waar de meeste zelfmoordterroristen door kwamen op weg naar Israël.
Hij drong er ook bij zijn toehoorders op aan niet terug te kijken in de tijd, maar vooral in de toekomst. De gevolgen van zijn boodschap ontging deze jonge mensen niet. Zijn impliciete boodschap was: Wij, Israël, zullen behouden wat we ons illegaal, en tegen alle internationale recht in, hebben toegeëigend.
De meer dan slordige behandeling door Shimon Peres van feiten is maar één voorbeeld van Hasbara als instrument voor de verspreiding van desinformatie. De Israëlische leugenmachine produceert andere vertekeningen die nog gevaarlijker zijn. Deze staan in direct verband met agressie, geweld en oorlog. Ik noem slechts drie van de meest in het oog springende voorbeelden:
- Iran wil Israël van de kaart vegen.
President Ahmadinejad heeft dat nooit gezegd, en het ook niet gesuggereerd. Hij wil slechts 'regime change' in Israël.
- Hamas wil ook Israël elimineren.
Op dit moment is Hamas de enige partner in het conflict die lange termijn vrede aanbiedt, echter onder de verplichtingen en regels van het internationale recht, verplichtingen en regels die Israël haat en aan zijn laars lapt.
- Hezbollah viel Israël aan in de zomer van 2006 als een agressieve daad, en Israël had geen keus dan te antwoorden.
Hezbollah nam in werkelijkheid twee geüniformeerde Israëlische soldaten gevangen, wat geheel in lijn is met het internationale recht. Israël had alleen maar een excuus nodig, welk excuus dan ook, zelfs dit armzalige argument. Het land lanceerde zonder een deugdelijke reden woeste aanvallen op de Libanon. Deze waren ruim van te voren zorgvuldig voorbereid. Hezbollah kwam pas in actie na deze overduidelijke schending van het internationale recht.
Hasbara heeft volledig het zicht verloren op de facts-on-the-ground en het op internationale recht. Uiteindelijk zal Israël daarvoor de prijs betalen.
Regeringen die grootschalig schendingen van het internationale recht begaan, hebben geen andere optie dan ook grootschalig te liegen. En zelfs dat schiet tekort om de waarheid te verdoezelen. Er moet dus meer gedaan worden om hun misdaden en de waarheid te verbergen. Er is daarom een tweede fase in de cascade van het plegen van obstructie tegen informatie. We noemen dat recht-toe-recht-aan moord, moord op journalisten, cameramannen en dergelijke. De media zijn natuurlijk het logische doelwit. Onafhankelijke informatie zou grote gaten schieten in Hasbara, de moeder van alle 'spin'. Onafhankelijke media zijn een bedreiging voor het systeem en moeten worden gesmoord. Laat mij slechts een paar voorbeelden geven.
De Israel Defence Forces vielen in februari van dit jaar nog Nabloes op de Westoever aan. Dat lijkt routine te zijn. Maar dat is het natuurlijk niet. Een vreemde militaire macht valt een open stad aan binnen het territorium van anderen. Het internationale recht is absoluut duidelijk: Israël, noch de Defence Forces hebben het recht om zich op Palestijns gebied te begeven, laat staan dat militaire actie zou zijn toegestaan. De eerste acties van de IDF waren het bezetten van TV- en radiostations en het verbieden van journalisten om hun plicht te doen.3) De eerste prioriteit is te voorkomen dat de wereld weet wat er gebeurt.
Het is uiterst gevaarlijk om op de Westoever en in Gaza - werkend voor een nieuws agentschap - journalist, cameraman, chauffeur of tolk te zijn, of het nu om een lokale of buitenlandse persoon gaat.4)
In de periode van 1996 - 2006 werden niet minder dan 12 personen uit allerlei landen en werkzaam voor nieuwsagentschappen gedood in Israël en vooral in de Bezette Gebieden. Israël bevindt zich daarmee in de rij net onder Indonesië met 13 doden en op hetzelfde niveau als Nepal met 12 vermoorden. In dezelfde periode verloren 13 medewerkers in de media-business uit Israël en de Bezette Gebieden hun leven. Vele malen meer werden gewond.
In slechts negen maanden, van 25 juni 2006 tot nu toe werden niet minder dan 7 journalisten in Palestina vermoord. Een andere journalist werd tijdens een vreedzame demonstratie op 16 februari van dit jaar gewond.5)
Mazen Dana werkte jarenlang als cameraman voor Reuters in de Bezette Gebieden samen met zijn eveneens Palestijnse vriend Nael Shayouki. Beiden ondergingen regelmatig aanvallen van Israëlische soldaten en van kolonisten. Dana werd 6 - 8 keer verwond.
James Miller was een Britse filmmaker die begin mei 2003 door een Israëlische soldaat werd doodgeschoten in de Bezette Gebieden. Zijn geval demonstreert dat de Israel Defence Forces moedwillig journalisten als schietschijf gebruiken. De IDF vertraagde het onderzoek met niet minder dan twee jaar. Bovendien vertoonden zich essentiele gaten in het rapport over de feiten. Ook ontstond er aanzienlijke vertraging in het voor onderzoek noodzakelijke veiligstellen van in de nacht van het incident gebruikte wapens. In april 2006 stelde een Britse lijkschouwer vast dat Miller - die niet lang daarvoor openlijk bezig was met filmen - opzettelijk was beschoten en vermoord door een Israëlische soldaat. Een eerder onderzoek door de Israëlische strijdkrachten had de betreffende soldaat vrijgesproken van misbruik van zijn wapen.
Shimon Peres - ja, hij alweer - was Minister van Buitenlandse Zaken in 2001. Hij beschadigde de reputatie van zijn land over de eerlijke behandeling van de media toen hij zei, dat het dragen van een camera kan 'uitnodigen om beschoten worden'. Door te beweren dat de aanwezigheid van een camera direct kan leiden tot beschieting, legt hij in feite de verantwoordelijkheid voor beschoten worden bij de cameraman. Op die manier ondermijnde hij de wettelijke claim van de media op civiele status.
De Israëlische zomeroorlog van 2006 tegen de Libanon gaf weer een andere illustratie van het doelbewust mikken op journalisten. De IDF legde beperkingen op aan het gebruik van voertuigen in Zuid Libanon, ook voor journalisten. Zij werden gewaarschuwd dat er geen veiligheidsgaranties voor journalisten bestonden. In feite waarschuwde de IDF journalisten om niet in auto's te rijden of om het risico te lopen aangevallen te worden door het Israëlische leger.
Het is overvloedig duidelijk, dat Israël zich in het geheel niet bekommert om de waarheid. Journalisten kunnen de doelstellingen van Hasbara tegenwerken, en doen dat soms ook. Zij kunnen - en worden ook daadwerkelijk - vermoord. De namen van de slachtoffers worden door de IDF nooit bekend gemaakt. Er kraait dus geen haan naar. Degenen die de trekker overhalen lopen als vrij man weg.
Er bestaat geen noodzaak om de case van Israël als serieverkrachter van het internationale recht in zijn vele vormen te beargumenteren. Tot besluit van mijn opmerkingen over de manier waarop Israël omgaat met de waarheid, met feiten en informatie, is de minachting voor onze geciviliseerde internationale rechtsorde een vanzelfsprekendheid. Op 23 december 2006 nam de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties Resolutie 1738 aan. De Veiligheidsraad was 'ernstig bezorgd over de frequentie van geweldadig handelen in vele delen van de wereld tegen journalisten, media professionals en geassocieerd personeel in gewapende conflicten, vooral moedwillige aanvallen als schendingen van het humanitaire recht.' Onder vele andere zaken, drong de Veiligheidsraad bij alle partijen die betrokken zijn in situaties van gewapende conflicten aan om de beroepsmatige onafhankelijkheid en de rechten van de mensen in de media als burgers te respecteren. De Raad bracht in herinnering dat het bewust richten op burgers en anderszins beschermde mensen, en de opdracht geven tot systematische, flagrante en wijdverbreide schendingen van het internationale humanitaire recht onder omstandigheden van gewapende conflicten een bedreiging kunnen vormen voor de internationale vrede en veiligheid. De Raad herbevestigt in dit opzicht haar bereidwilligheid om in zulke situaties, en waar nodig, te overwegen passende maatregelen te aanvaarden.
Het zal Israël een zorg zijn. Passende maatregelen door de Raad lijken ver weg. Toch wordt het land dringend geadviseerd te luisteren en om de stal uit te mesten. Deze maatregelen kunnen namelijk veel eerder komen dan men denkt.
In de derde fase van desinformatie spelen correspondenten uit de Westerse wereld een actieve rol.6) Redacties op de thuisbasis voelen de hitte van de grote nieuwsagentschappen en van locale concurrentie. Zij dringen er bij hun mannen en vrouwen in het veld op aan om onmiddellijk te rapporteren en overeenkomstig met wat Associated Press, Reuters en de andere netwerken dicteren. De waarheid is van ondergeschikt belang. In de woorden van Joris Luyendijk, voormalig NRC-correspondent in het Nabije Oosten, zijn verslagen - ook zijn verslagen - gefilterd, vervormd, gemanipuleerd, partijdig en versimpeld.7)
In de vierde fase van de cascade van desinformatie schieten 'Israël lobbies' - goed getrained door de Ambassador's Course van Israël's Ministerie van Buitenlandse Zaken - in actie. Zij werken in de meeste Westerse landen en altijd langs dezelfde lijnen. Deze groepering van losweg verbonden Joodse groepen en Christelijke evangelisten treden op als woordvoerders voor het Israëlische regiem. De invloed en naakte macht van "The Israel Lobby" in de Verenigde Staten kent hun gelijke niet en zijn vaak in tegenspraak met de echte belangen van de VS zelf, zoals John Mearsheimer en Stephen Walt duidelijk hebben aangetoond.8) De invloed van 'Israël lobbies' in andere Westerse landen mag dan niet zo alomvattend zijn, maar is zeker ook een belangrijke factor in het politieke leven. Vanuit het gezichtspunt van deze lobbies is 'spin' geen 'spin', maar de waarheid en niets dan de waarheid. Feiten zijn geen feiten, maar onwaar of onbestaanbaar. De boodschapper van onwelkom nieuws en analyse wordt routinematig beschuldigd van anti-semitisme en belachelijk gemaakt. Natuurlijk mag Israël niet gezien worden als een probleem. De problemen zijn "die Palestijnse terroristen, die verschrikkelijke Arabische dictators en dat angstaanjagende Iran met zijn nucleaire ambities". Het hoofddoel is hetzelfde, overal en altijd: een kritisch debat over Israël's beleid en gruweldaden moeten ten koste van alles verstikt worden.
De lokale media in de Westerse wereld nemen een centrale rol in in de vijfde fase van de cascade van desinformatie. Nederlandstalige media in Nederland en België werden gevolgd ten aanzien van hun verslaggeving over het Israëlisch-Palestijns conflict van 2002 tot begin 2007. Het onderzoek9) concentreerde zich op teletext van de NOS, RTL en de VRT. Dertien veel gebruikte one-liners werden geïdentificeerd. Deze zinnen gaven nooit een correct beeld en waren of partijdig voor Israël, of negatief partijdig tegen Hamas en Fatah. Andere one-liners stonden in direct conflict met het internationale recht of ontbeerden de relevante en nodige context. Slechts een paar voorbeelden:
- Hamas schendt het bestand.
Israël schendt bij voortduring en vanaf de aanvang het tussen haar en Hamas afgekondigde bestand, waarop een reactie van Hamas volgde.
- Onschuldige Israëlische burgers [slachtoffers van Palestijnse zelfmoordaanslagen] en 'ten gevolge van Israëlische militaire acties omgekomen Palestijnen'.
De Palestijnense slachtoffers zijn ook onschuldige burgers.
- Hamas is gericht op de vernietiging van de Staat Israël.
Hamas is gericht op de ontmanteling van de Israëlische Zionistische staatsstructuur en de beëindiging van de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden.
- De radicale Hamas-houding
Het Hamas-standpunt baseert zich op de werkelijke principes van het internationale recht, waaronder op VN-Veiligheidsraad Resolutie 242 van 1967. Dit is een juridische en bindende oproep om zich terug te trekken uit de in de juni-oorlog van 1967 veroverde gebieden, waaronder de Palestijnse [de Westelijke Jordaanoever, Gaza en Oost-Jeruzalem].
De Nederlandse media overtraden de standaarden voor berichtgeving ernstiger en meer systematisch dan hun Vlaamse evenknieën. Omdat elke one-liner afzonderlijk bij herhaling foute informatie biedt, vertekenen deze de feiten in ernstige mate. Op zich is dat al zorgwekkend. Als je die dertien one-liners als geheel ziet, dan wordt een zwaar vertekend beeld van het Israëlisch-Palestijns conflict gegeven.
De onderzochte media schieten tekort in het handhaven van een minimum aan journalistieke standaarden en voegen hun belangrijke bijdrage aan de cascade van desinformatie toe. Systematisch onderzoek heeft ook plaatsgevonden bij andere Nederlandse media, zoals dagbladen.10) Analyses van Trouw en het Nederlands Dagblad vertonen overeenkomstige patronen van vertekening en partijdigheid.
2. de media als instrument voor duurzame vrede
Tot dusver hebben we vijf fasen van desinformatie geïdentificeerd. De eerste fase is de uitgebreide, wereldwijd opererende Israëlische spinning machine Hasbara. De tweede is moord, verminken en obstructie van media personeel bij de uitoefening van hun taken. De derde fase - voortgestuwd door de internationale netwerken en locale concurrentie - is de onjuiste berichtgeving door Westerse correspondenten in het veld. Hun rapporten zijn gefilterd, gedeformeerd, gemanipuleerd, partijdig en versimpeld. Joodse en Christelijke lobbies in de Westerse wereld bevorderen de vierde fase van de desinformatie cascade. Hun boodschap is zwart (anti-Israël) en wit ( arm en onschuldig Israël). Zij blokkeren zo mogelijk onafhankelijke commentatoren en hun boodschap. Media in Nederland en Vlaams België voegen de vijfde en laatste fase toe aan deze cascade. Hun one-liners hameren er voortdurend verkeerde feiten en vooringenomen opinies in. De verslaggeving van kranten is meestal gewoon fout.
Tegen de tijd dat we zijn aangekomen op de bodem van de cascade van vijf fasen, levert omhoog kijken een verontrustend beeld op. Er zijn zoveel factoren die samenwerken waardoor ons wordt verhinderd een eerlijke afweging te maken op basis van harde feiten en redelijk onpartijdige informatie.
Laten we nu aandacht schenken aan ons hoofddoel: 'rechtvaardige en duurzame vrede in het Nabije Oosten'. Dan moeten we een treurige waarheid onder ogen zien. Duurzame vrede maakt hoegenaamd geen schijn van kans waar de politieke elite en het publiek in de Westerse wereld voortdurend wordt gevoed met valse informatie. Verwrongen beelden en verkeerd geloof werpen een solide blokkade op. Het is onnodig te zeggen, dat de Palestijnen er door verraden worden en - ja - het Israëlische volk net zo goed.
De geloofwaardigheid van de media in ons deel van de wereld is ernstig aangetast door vooroordelen, door gebrek aan bereidheid om feiten te onderzoeken en - zeer ernstig - door gebrek aan vakkenis, integriteit en een neiging tot misplaatste politieke correctheid. Het debat in de Europese Unie - en ook in Nederland - is veel te vaak voorspelbaar, muf, oninspirerend en maar al te vaak raakt het kant noch wal. Belangrijker nog is echter dat vooringenomen verslaggeving tot verkeerde ideeën in de geest van mensen leidt. Verkeerde concepten veroorzaken soms oorlogen, zoals helaas het geval was voor Irak en de Libanon en misschien binnenkort ook voor Iran en Syrië. Systematisch gepresenteerde foute informatie in de Westerse media vernietigt alle vooruitzichten op duurzame vrede voor de Palestijnen en Israël.
De media in het Westen - en zeker ook in Nederland - dienen zich er veel meer rekenschap van te geven, dat zij een vitale rol moeten en kunnen spelen op de weg naar rechtvaardige en duurzame vrede in het Nabije Oosten. Hoe zij dat moeten doen? Heel eenvoudig: door eindelijk hun werk eens goed te doen. Op die manier zouden deze media eindelijk hun morele en professionele verantwoordelijkheid nemen.
noten
1) Oscar Garschagen, de Nabije Oosten-correspondent van NRC Handelsblad schreef: "Slachtoffer Israël, Propagandamachine Hasbara moet de wereld van het Israëlische gelijk overtuigen; Van oudsher investeert Israël veel tijd, geld en moeite in het eigen imago. Als ons beleid maar goed wordt uitgelegd, zo redeneert het land, volgt begrip vanzelf" (NRC-Handelsblad, 5-6 Augustus 2006, Zaterdags Bijvoegsel, page 6)
2) www.Israel-mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/4/Ambassador-s%20Course
www.jaconcact.org/courses/is-am
3) een protest werd ingediend door het Committee to Protect Journalists op 28 februari 2007
4) "Killing the Messenger", rapport van The International News Safety Institute, Brussels, maart 2007, blz. 36, 37, 39, 40, 41, 59, 70 and 71
5) Palestinian Centre for Human Rights, report on http://electronicintifada.net/v2/article6587.shtmt
6) 'Het Zijn Net Mensen', Joris Luyendijk, Podium, juli 2006
7) 'Natuurlijk, maar praat vooral over de valkuilen van het vak, NRC Handelsblad, 24 februari 2007
8) "The Israel Lobby", John Mearsheimer en Stephen Walt, London Review of Books, maart 2006
9) 'Tendentieuze Berichtgeving, 2002 - 2007, NOS, RTL and VRT', Astrid Essed, februari 2007
10) Jan Elshout deed onderzoek naar verslaggeving over het Nabije Oosten door Trouw en het Nederlands Dagblad
